Sầu riêng được mệnh danh là “vua của các loại trái cây” với giá trị kinh tế đặc biệt cao. Tuy nhiên, để có được một vụ mùa thắng lợi với những trái sầu riêng tròn trịa, không bị méo mó (giật hộc) và đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, khâu thụ phấn đóng vai trò quyết định.
Mặc dù sầu riêng có hoa lưỡng tính (có cả nhị đực và nhụy cái trên cùng một hoa), nhưng đặc tính sinh học tự nhiên lại cản trở quá trình tự thụ phấn. Hôm nay vời quý nhà vườn cùng theo dõi bài viết dưới đây để cùng tìm hiểu thêm về vấn đề này nhé.
Hoa Sầu Riêng
Hiện tượng “lệch pha” sinh trưởng
Trong khoa học thực vật, sầu riêng thuộc nhóm cây có hiện tượng nhụy cái chín trước nhị đực.
- Nướu nhụy (bộ phận cái): Thường bắt đầu tiếp nhận hạt phấn từ khoảng 15h00 – 16h00 chiều.
- Túi phấn (bộ phận đực): Thường chỉ bắt đầu tung phấn vào khoảng 19h00 – 20h00 tối trở đi.
Sự lệch pha về thời gian này khiến hạt phấn của chính bông hoa đó khó có thể rơi trúng nhụy cái vào thời điểm nhụy đang sung mãn nhất. Đây là lý do tại sao tỷ lệ đậu quả tự nhiên của sầu riêng thường rất thấp nếu không có tác động hỗ trợ.
Cấu tạo bầu nhụy và sự hình thành hộc sầu riêng
Bầu nhụy của hoa sầu riêng thường có 5 lá noãn (tương ứng với 5 hộc trái sau này).
- Để trái phát triển tròn đều, hạt phấn phải nảy mầm và ống phấn phải chui vào được tất cả 5 lá noãn.
- Nếu quá trình thụ phấn chỉ diễn ra ở 2 hoặc 3 lá noãn, các lá noãn còn lại sẽ bị thoái hóa, dẫn đến tình trạng trái bị méo, lép hộc, làm giảm giá trị thương phẩm nghiêm trọng.
Tại Sao Phải Thụ Phấn Bổ Sung?
Khắc phục hạn chế của thụ phấn tự nhiên
Trong tự nhiên, sầu riêng thụ phấn nhờ gió và côn trùng (chủ yếu là bướm đêm và dơi ăn tạp). Tuy nhiên:
- Gió: Hạt phấn sầu riêng có độ dính cao, nặng, khó phát tán xa nhờ gió.
- Côn trùng: Số lượng côn trùng thụ phấn ban đêm ngày càng suy giảm do việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không kiểm soát.
Ưu thế của thụ phấn chéo
Khoa học đã chứng minh, việc lấy hạt phấn của giống này thụ phấn cho giống khác (ví dụ lấy phấn sầu riêng khổ qua, sầu riêng hạt thụ cho Ri6 hoặc Monthong) sẽ tạo ra ưu thế lai. Trái đậu theo cách này thường có sức chống chịu tốt hơn, cuống dai hơn và giảm tỷ lệ rụng trái non.
Kỹ Thuật Thụ Phấn Bổ Sung
Thời điểm theo đặc tính từng giống
Mỗi giống sầu riêng có nhịp sinh học riêng biệt.
- Giống Monthong (Dona): Đặc tính của dòng này là nhụy cái sẵn sàng sớm. Nhà vườn có thể bắt đầu hỗ trợ thụ phấn từ 17h00.
- Giống Ri6: Thời gian tung phấn và tiếp nhận phấn thường muộn hơn một chút, bắt đầu hiệu quả nhất từ 18h15.
- Khung giờ tổng lực: Từ 19h00 đến 21h30 là thời điểm khi nướu nhụy tiết ra dịch dính nhiều nhất và hạt phấn tung ra rộ nhất. Quá trình nên kết thúc trước 22h00 để đảm bảo sức khỏe cho người lao động và hiệu quả sinh học của hạt phấn.
Quy trình nhà vườn có thể tham khảo
Bước 1: Thu thập và chuẩn bị hạt phấn
Bà con có thể đi thu thập các bao phấn (nhị đực) từ những cây khỏe mạnh, tốt nhất là từ các giống khác nhau để tạo sự đa dạng di truyền.
- Cho nhị vào lọ nhựa sạch, khô ráo.
- Để lọ ở nơi thoáng mát, chờ đến khi bao phấn nứt ra và giải phóng các hạt phấn mịn màu vàng.
Bước 2: Sử dụng dụng cụ chuyên dụng
Dụng cụ tốt nhất là cây cọ mịn, mềm
- Nhúng nhẹ đầu cọ vào lọ chứa nhị sao cho hạt phấn bám đều lên lông cọ.
- Lưu ý: Không nên dùng lực quá mạnh làm nát hạt phấn cũng như dập bông.
Bước 3: Thao tác quét phấn
Bà con dùng cọ đã bám phấn quét nhẹ nhàng và đều lên núm nhụy (phần đầu vươn dài ra khỏi hoa) của những bông hoa đang nở rộ.
- Quét theo vòng tròn hoặc quét từ trên xuống dưới để đảm bảo hạt phấn phủ kín bề mặt núm nhụy.
- Thao tác này giúp hạt phấn tiếp xúc trực tiếp với dịch nhầy trên núm nhụy, kích thích quá trình nảy mầm của ống phấn diễn ra ngay lập tức.
Quản Lý Dinh Dưỡng Và Nước Để Hỗ Trợ Thụ Phấn
Thụ phấn bằng tay là điều kiện cần, nhưng dinh dưỡng là điều kiện đủ để cây “giữ” được trái sau khi thụ phấn thành công.
Vai trò của Boron (Bo) và Canxi
- Boron (Bo): Là nguyên tố cực kỳ quan trọng đối với sự nảy mầm của hạt phấn và sự kéo dài của ống phấn. Thiếu Bo, hạt phấn sẽ bị “điếc” hoặc ống phấn không xuyên qua được vòi nhụy để tới bầu noãn.
- Canxi: Giúp vách tế bào cuống hoa vững chắc, giảm hình thành tầng rời, hạn chế rụng hoa.
Điều tiết nước trong giai đoạn xổ nhụy
- Trước xổ nhụy 3-5 ngày: Cần giảm lượng nước tưới (tưới nhẹ giữ ẩm) để tránh tình trạng “sốc nước”, làm loãng dịch nhụy, khiến hạt phấn khó bám dính.
- Trong lúc xổ nhụy: Giữ đất khô ráo vừa phải để tập trung năng lượng cho quá trình thụ tinh.
Xử Lý Các Tình Huống Bất Lợi Do Thời Tiết
Gặp mưa vào đêm xổ nhụy
Mưa là kẻ thù số một của quá trình thụ phấn. Nước mưa làm trôi dịch nhầy trên nhụy và làm hạt phấn bị vỡ do trương nước.
- Giải pháp: Nếu dự báo có mưa, bà con nên chủ động thụ phấn sớm ngay khi hoa vừa chớm tung phấn. Sau mưa, nếu hoa còn tươi, có thể dùng cọ quét lại một lần nữa bằng hạt phấn khô đã được dự trữ sẵn trong lọ kín.
Lợi Ích Của Việc Thụ Phấn Bổ Sung
Khi áp dụng đúng kỹ thuật thụ phấn, nhà vườn sẽ nhận thấy những thay đổi rõ rệt:
- Tỷ lệ đậu trái tăng từ 30-50% so với để tự nhiên.
- Hình dáng trái hoàn hảo: Trái tròn, không bị tình trạng “eo bánh mì” hay “trái hỏa tiễn”.
- Giá bán cao: Trái loại 1 (tròn đẹp) luôn có giá cao hơn từ 15,000 – 30,000 VNĐ/kg so với trái méo, trái dạt.
Người làm vườn chúng ta đều hiểu, cây sầu riêng vốn “đỏng đảnh”, và giai đoạn xổ nhụy lại càng nhạy cảm hơn bao giờ hết. Những đêm thức trắng từ 5 giờ chiều đến tận khuya, cầm chiếc cọ tỉ mẩn từng bông hoa, tuy có vất vả nhưng đó lại là sự đầu tư chắc chắn nhất cho một mùa quả ngọt.
Thiên nhiên có thể ưu đãi hoặc thử thách, nhưng với sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạt phấn và thao tác đúng kỹ thuật, chúng ta hoàn toàn có thể giúp cây “vượt khó” để đậu những lứa trái tròn đều, đầy hộc. Chúc bà con mình không chỉ có những đêm thụ phấn thuận lợi, mà còn gặt hái được những vụ sầu riêng “loại 1”, mang lại thu nhập xứng đáng với bao công sức đã bỏ ra dưới ánh đèn đêm.
