Trong canh tác cây có múi (cam, chanh, quýt, bưởi), bệnh ghẻ nhám là một trong những “cơn ác mộng” dai dẳng nhất. Không giống như các loại sâu hại có thể nhìn thấy và tiêu diệt ngay, nấm gây bệnh ghẻ nhám tấn công thầm lặng, làm biến dạng lá và hủy hoại vẻ đẹp của trái. Đối với nhà vườn, một vụ mùa năng suất cao nhưng trái bị “da cám” thì giá trị kinh tế cũng giảm đi một nửa. Hôm nay, mời quý bà con cùng theo dõi bài viết dưới đây để cùng tìm hiểu thêm về vấn đề này nhé.

Tác nhân gây bệnh: Kẻ thù giấu mặt Elsinoe fawcettii

Bệnh ghẻ nhám do nấm Elsinoe fawcettii (giai đoạn vô tính gọi là Sphaceloma fawcettii) gây ra. Đây là loại nấm có khả năng thích nghi và tồn tại cực kỳ bền bỉ trong môi trường tự nhiên.

Nguồn bệnh lưu tồn ở đâu?

Nấm bệnh không tự nhiên sinh ra mà luôn chực chờ trong vườn. Chúng lưu tồn chủ yếu trên:

• Các vết bệnh cũ trên lá già.
• Cành bị khô chết hoặc cành chưa được cắt tỉa.
• Những trái bệnh còn sót lại từ vụ trước.

Điều kiện phát sinh và lây lan

Nấm Elsinoe fawcettii rất “ưa” độ ẩm. Bào tử nấm được hình thành và phát tán mạnh mẽ nhất khi:

• Độ ẩm không khí cao: Sau những trận mưa đầu mùa hoặc trong mùa mưa kéo dài.
• Nhiệt độ: Khoảng từ 20°C – 28°C là điều kiện lý tưởng để nấm nảy mầm.
• Vật trung gian: Bào tử nấm không tự bay đi xa mà nhờ vào nước mưa văng bắn, gió và các loại côn trùng (như bọ trĩ, sâu vẽ bùa làm rách biểu bì lá tạo điều kiện cho nấm xâm nhập).

Triệu chứng điển hình

Nhiều nhà vườn thường nhầm lẫn giữa Ghẻ Nhám (do nấm) và Ghẻ Loét (do vi khuẩn). Việc nhận diện đúng là bước đầu tiên để chọn đúng thuốc.

Trên lá non

Khi cây vừa nhú đọt non, nếu bị nấm tấn công, bà con sẽ thấy:

• Vết bệnh ban đầu: Là những chấm nhỏ như đầu kim, màu trong mờ giống như bị thấm dầu.
• Sự biến dạng: Vết bệnh phát triển nhanh, làm lá bị co quắp, nhăn nheo và méo mó. Nếu quan sát kỹ, các vết bệnh thường tập trung nhiều dọc theo gân chính của lá.
• Hậu quả: Lá bị nhiễm nặng sẽ mất khả năng quang hợp, chuyển vàng và rụng rất sớm, khiến cây bị suy kiệt, còi cọc.

Trên trái 

Trái bị tấn công ngay từ khi còn rất nhỏ (vừa rụng cánh hoa):

• Dạng hình: Trên vỏ trái xuất hiện các nốt sần sùi, nổi gồ lên mặt da. Màu sắc vết bệnh thường là vàng nhạt hoặc nâu xám.
• Xúc giác: Khi sờ tay vào cảm thấy nhám tay (nên gọi là ghẻ nhám). Các vảy ốc này có thể dùng móng tay cạo nhẹ là tróc ra, bên dưới lớp vảy da vẫn xanh bình thường (khác với ghẻ loét ăn sâu vào thịt).
• Thương phẩm: Trái bị ghẻ nhám vẫn có tép mọng nước nhưng vỏ ngoài cực kỳ xấu xí, chỉ có thể bán làm hàng dạt hoặc ép nước, không thể xuất khẩu hay bán giá cao.

Trên cành non

Vết bệnh trên cành cũng tương tự trên trái, làm cành bị sần sùi, khô đầu cành và dễ gãy khi gặp gió lớn hoặc khi mang trái nặng.

Tại sao vườn già và vườn thiếu chăm sóc lại bị nặng hơn?

Tài liệu kỹ thuật luôn nhấn mạnh: “Bệnh gây hại nặng trong lúc có ẩm độ, nhiệt độ cao và vườn cây già thiếu chăm sóc”. Lý do là vì:

• Vườn già: Hệ thống cành nhánh chằng chịt, tạo ra tiểu khí hậu u tối, ẩm thấp – môi trường “vàng” cho nấm.
• Thiếu chăm sóc: Cây bị thiếu dinh dưỡng (đặc biệt là Kali và trung vi lượng) sẽ có thành tế bào yếu, nấm dễ dàng đâm xuyên qua lớp biểu bì để gây hại.

Quy trình phòng trị

Bệnh này “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Khi vết bệnh đã hiện rõ trên trái, việc phun thuốc chỉ có tác dụng ngăn lây lan chứ không làm mất đi vết sẹo sần sùi đã có.

Bước 1: Vệ sinh vườn tược 

• Cắt tỉa: Sau mỗi vụ thu hoạch, cần cắt tỉa triệt để các cành già, cành sâu bệnh, cành nằm trong tán. Việc này giúp vườn thông thoáng, ánh nắng mặt trời chiếu vào được tận gốc sẽ tiêu diệt bào tử nấm tự nhiên.
• Tiêu hủy: Tuyệt đối không vứt lá bệnh, trái rụng xuống mương nước hoặc để gốc cây. Phải thu gom và đem đi đốt hoặc ủ vôi bột cách xa khu vực canh tác.

Bước 2: Quản lý dinh dưỡng

• Hạn chế bón quá nhiều phân Đạm (N) vào thời điểm cây ra đọt non, vì đạm làm tế bào lá giãn dài, mềm yếu, nấm rất thích.
• Tăng cường phân hữu cơ hoai mục phối hợp với nấm đối kháng Trichoderma.

Bước 3: Thời điểm để can thiệp hóa học

• Phun phòng hoặc phun sớm vào các giai đoạn:
  • Giai đoạn ra đọt non: phun 1-2 lần.
  • Giai đoạn ra bông, trái non: phun 2-3 lần cách nhau 10 – 15 ngày.

Bước 4: Lựa chọn thuốc đặc trị

• Thuốc gốc Đồng: Đây là dòng thuốc phổ biến và hiệu quả nhất để phòng ngừa nấm khuẩn..
• Các hoạt chất tiên tiến: Nếu vườn đã bị chớm bệnh, cần sử dụng các dòng thuốc có tính thấm sâu và lưu dẫn mạnh như:
  • Difenoconazole
  • Hexaconazole

Những lưu ý khi phun thuốc 

• Phun ướt đều: Bào tử nấm ẩn nấp ở mặt dưới lá và trong các kẽ cành, do đó khi phun cần đi chậm, phun từ dưới lên trên và từ trong ra ngoài.
• Không phun khi trời sắp mưa: Nếu sau khi phun 2-3 tiếng mà gặp mưa lớn, bà con nên cân nhắc phun lại sau đó để đảm bảo hiệu lực của thuốc.
• Luân phiên hoạt chất: Không nên dùng mãi một loại thuốc để tránh hiện tượng nấm kháng thuốc.

Bệnh ghẻ nhám trên cây có múi không phải là loại bệnh “nan y”, nhưng nó đòi hỏi sự tỉ mỉ của người trồng. Một chế độ chăm sóc đúng kỹ thuật, kết hợp với việc vệ sinh vườn thông thoáng và phun ngừa đúng thời điểm sẽ giúp bà con có những lứa trái sạch bóng, đẹp màu và đạt giá trị kinh tế cao nhất.