Phân chuồng là nguồn hữu cơ quen thuộc trong canh tác sầu riêng. Nếu được xử lý đúng cách, phân chuồng hoai mục có thể bổ sung chất hữu cơ cho đất, cải thiện môi trường vùng rễ và hỗ trợ cây sinh trưởng ổn định. Tuy nhiên, phân chuồng chưa hoai mục không nên sử dụng trực tiếp cho sầu riêng, nhất là khi vườn đang bước vào mùa mưa hoặc khu vực gốc có độ ẩm cao.
Một vấn đề khác cũng thường gặp là bón phân quá sát thân, sát cổ rễ hoặc dồn phân thành từng đống ngay dưới gốc. Cách bón này không giúp cây hấp thu tốt hơn mà ngược lại có thể làm vùng cổ rễ luôn ẩm, bí, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát sinh và gây ảnh hưởng đến bộ rễ.
Đối với sầu riêng, bộ rễ khỏe là nền tảng để cây nuôi cơi, phân hóa mầm hoa và nuôi trái. Vì vậy, việc sử dụng phân hữu cơ cũng cần được thực hiện đúng thời điểm, đúng trạng thái phân và đúng vị trí. Hôm nay, mời quý nhà vườn cùng Thiên Nông 689 tìm hiểu thêm về vấn đề này nhé.
VÌ SAO KHÔNG NÊN BÓN PHÂN CHUỒNG CHƯA HOAI MỤC CHO SẦU RIÊNG?
Phân chuồng tươi hoặc chưa được ủ hoai hoàn toàn vẫn còn chứa nhiều chất hữu cơ chưa phân giải, vi sinh vật hoạt động mạnh và có thể chứa hạt cỏ dại, mầm bệnh hoặc trứng côn trùng tùy nguồn nguyên liệu.
Khi đưa trực tiếp lượng phân này xuống vùng rễ sầu riêng, quá trình phân hủy tiếp tục diễn ra trong đất. Trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm thích hợp, hoạt động phân giải diễn ra mạnh có thể làm môi trường vùng rễ biến động, đồng thời sinh ra một số sản phẩm trung gian trong quá trình phân hủy.
Đáng lưu ý, khi phân chuồng chưa hoai được bón với lượng lớn và tập trung gần vùng rễ, quá trình phân giải có thể làm tăng nồng độ một số chất hòa tan trong dung dịch đất. Nếu lượng chất hòa tan tích tụ nhiều trong vùng rễ, cây có thể gặp áp lực thẩm thấu cao hơn, khiến rễ khó hút nước và dễ bị stress. Nhà vườn thường có thể cảm nhận hiện tượng này qua biểu hiện rễ bị “xót” hoặc cây phản ứng kém sau khi bón phân. Tuy nhiên, điều này không nên hiểu đơn giản là phân chuồng chưa hoai sẽ luôn gây “mặn đất”; mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào nguồn phân, lượng bón, độ ẩm, khả năng thoát nước và đặc tính của đất.
Đặc biệt, nếu phân được bón với lượng lớn và tập trung tại một vị trí, vùng đất xung quanh có thể bị nóng và thiếu thoáng khí cục bộ. Bộ rễ sầu riêng vốn khá nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy nên nếu vùng rễ vừa ẩm vừa bí, cây có thể bị ảnh hưởng rõ rệt.
Trong mùa mưa, vấn đề này càng cần được lưu ý. Khi đất liên tục ở trạng thái ẩm, khả năng trao đổi khí trong vùng rễ giảm xuống. Nếu lúc này phân chuồng chưa hoai tiếp tục được đưa vào và phân hủy mạnh, vùng rễ có thể đồng thời chịu nhiều bất lợi: độ ẩm cao, thiếu oxy và nồng độ các chất hòa tan biến động. Đây là môi trường không thuận lợi cho bộ rễ sầu riêng duy trì hoạt động ổn định.
Không chỉ vậy, phân chuồng chưa xử lý tốt còn tiềm ẩn nguy cơ đưa nguồn vi sinh vật gây bệnh vào vườn. Khi gặp điều kiện ẩm kéo dài, thoát nước kém và vùng gốc thường xuyên ướt, nguy cơ phát sinh các vấn đề về nấm bệnh vùng rễ và cổ rễ cũng tăng lên.
Vì vậy, phân chuồng cần được ủ hoai đúng kỹ thuật trước khi đưa vào vườn, thay vì sử dụng trực tiếp với suy nghĩ “phân tươi nhiều dinh dưỡng thì cây sẽ nhanh tốt”.
PHÂN CHUỒNG HOAI MỤC MỚI PHÙ HỢP ĐỂ SỬ DỤNG LÂU DÀI
Quá trình ủ giúp phân chuồng được phân giải và ổn định hơn trước khi đưa vào đất. Khi phân đã hoai tương đối hoàn toàn, mùi hôi giảm rõ rệt, nguyên liệu chuyển sang trạng thái tơi xốp hơn và không còn tình trạng nóng, hăng như phân tươi.
Phân hữu cơ sau khi xử lý tốt có thể được sử dụng để bổ sung nguồn hữu cơ, hỗ trợ cải thiện kết cấu đất và tạo môi trường thuận lợi hơn cho hệ vi sinh vật có ích.
Điều quan trọng là không nên hiểu rằng cứ bón thật nhiều phân chuồng thì đất sẽ càng tốt. Với sầu riêng, hiệu quả của phân hữu cơ còn phụ thuộc vào chất lượng phân, mức độ hoai mục, lượng sử dụng, thời điểm bón và tình trạng thực tế của đất.
Đặc biệt, phân đã hoai cũng không nên bón thành từng đống sát thân hoặc phủ kín phần cổ rễ. Phân hữu cơ nên được phân bố hợp lý ở khu vực đất có rễ hoạt động, đồng thời giữ vùng sát thân thông thoáng. Cách này giúp hạn chế việc độ ẩm và các chất phân hủy tập trung quá mức tại một vị trí, nhất là trong điều kiện mùa mưa.
KHÔNG NÊN BÓN PHÂN QUÁ SÁT CỔ RỄ SẦU RIÊNG
Bên cạnh vấn đề phân chưa hoai, vị trí bón cũng rất quan trọng.
Một số vườn có thói quen vun phân thành từng đống sát thân cây, thậm chí phủ kín khu vực quanh cổ rễ. Nhìn bên ngoài có vẻ như cây được “ăn phân” nhiều hơn, nhưng thực tế đây lại là khu vực cần hạn chế để phân tập trung.
Cổ rễ là vị trí chuyển tiếp giữa thân và hệ thống rễ, cần được thông thoáng và hạn chế tình trạng ẩm ướt kéo dài. Nếu phân hữu cơ được chất sát gốc, đặc biệt là phân chưa hoai, kết hợp với mưa nhiều, nước tưới hoặc đất thoát nước chậm, vùng này có thể duy trì độ ẩm cao trong thời gian dài, cũng như dễ dàng sinh ra tình trạng sì mủ gốc.
Đây là điều kiện không thuận lợi cho cây sầu riêng.
Khi đất quanh cổ rễ liên tục ẩm và thiếu thoáng khí, rễ có thể bị suy yếu. Một bộ rễ đang yếu cũng khiến cây giảm khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển cơi lá, phục hồi sau thu hoạch và nuôi trái.
Vì vậy, không nên lấy thân cây làm trung tâm để chất phân thành một vòng dày sát gốc. Phân nên được phân bố ở khu vực đất có rễ hoạt động, đồng thời giữ phần sát thân và cổ rễ thông thoáng.
BÓN PHÂN CHUỒNG VÀO MÙA MƯA – CẦN ĐẶC BIỆT LƯU Ý
Mùa mưa là giai đoạn việc quản lý vùng rễ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Mưa liên tục làm độ ẩm đất tăng cao. Nếu vườn có nền đất nặng, thoát nước kém hoặc hệ thống mương, rãnh chưa được xử lý tốt, nước có thể lưu lại lâu trong vùng rễ.
Trong điều kiện đó, nếu tiếp tục đưa một lượng lớn phân hữu cơ vào sát gốc, đặc biệt là phân chưa hoai, sẽ càng làm tăng lượng vật chất hữu cơ phân hủy trong vùng đất đang ẩm.
Khi đất đã đủ ẩm, không phải cứ bổ sung thêm phân hữu cơ là tốt hơn cho cây.
Điều cây cần lúc này là một vùng rễ có độ ẩm phù hợp, thoáng khí và thoát nước tốt.
Đặc biệt, sau những đợt mưa kéo dài, nhà vườn nên quan sát tình trạng đất trước khi quyết định bón thêm phân. Nếu đất vẫn còn ướt, dính bết hoặc nước chưa thoát hết thì việc tiếp tục bón một lượng lớn phân hữu cơ quanh gốc là điều nên tránh.
Mưa nhiều + đất ẩm + phân chưa hoai suy ra môi trường dễ phát sinh vấn đề vùng rễ
Không thể nói rằng cứ bón phân chuồng trong mùa mưa là cây chắc chắn bị bệnh. Tuy nhiên, khi nhiều yếu tố bất lợi cùng xuất hiện như:
Đất ẩm kéo dài → thoát nước kém → phân hữu cơ chưa hoai → bón tập trung sát gốc → vùng cổ rễ bí và ẩm
thì nguy cơ phát sinh các vấn đề liên quan đến rễ và cổ rễ sẽ cao hơn.
Đặc biệt với những vườn đã từng có biểu hiện vàng lá, thối rễ, xì mủ, nấm bệnh vùng gốc hoặc cây sinh trưởng yếu, việc quản lý độ ẩm và vệ sinh vùng rễ càng cần được đặt lên hàng đầu.
BÓN PHÂN HỮU CƠ THẾ NÀO ĐỂ AN TOÀN HƠN CHO VƯỜN SẦU RIÊNG?
Trước khi sử dụng phân chuồng, điều đầu tiên cần kiểm tra là phân đã được ủ hoai đúng cách hay chưa.
Phân sau khi ủ nên có trạng thái tương đối tơi, màu sẫm, mùi dễ chịu hơn so với phân tươi và không còn tình trạng nóng rõ rệt. Với phân hữu cơ tự ủ, nhà vườn cần đảm bảo quá trình ủ được thực hiện đúng kỹ thuật và đủ thời gian để nguyên liệu được phân giải ổn định hơn.
Khi bón, không nên đổ phân thành đống sát thân cây.
Thay vào đó, phân nên được phân bố đều ở khu vực đất có rễ hoạt động, tránh làm tổn thương rễ và đặc biệt không phủ kín cổ rễ. Sau khi bón cần kết hợp với việc quản lý nước phù hợp để hạn chế tình trạng vùng đất quanh gốc bị ứ ẩm.
Với vườn sầu riêng, việc bón phân cũng nên dựa trên tình trạng thực tế của cây và đất thay vì áp dụng một lượng cố định cho tất cả các vườn.
Cây đang khỏe, đất thông thoáng và thoát nước tốt sẽ có cách quản lý khác với cây đang suy, đất nặng hoặc vùng rễ đang có dấu hiệu bất thường.
MÙA MƯA, QUẢN LÝ VÙNG RỄ QUAN TRỌNG KHÔNG KÉM VIỆC BÓN PHÂN
Khi bước vào mùa mưa, nhiều nhà vườn thường tập trung vào việc phòng nấm bệnh trên lá, hoa và trái. Tuy nhiên, vùng rễ và cổ rễ cũng là khu vực cần được quan tâm đặc biệt.
Một vườn sầu riêng có bộ rễ khỏe cần có sự cân bằng giữa nước, oxy và dinh dưỡng.
Nếu đất quá khô, rễ thiếu nước.
Nếu đất quá ẩm trong thời gian dài, rễ lại thiếu oxy.
Nếu vùng cổ rễ bị phủ kín bởi đất, cỏ, phân hữu cơ hoặc vật liệu giữ ẩm quá mức, khả năng thông thoáng cũng bị ảnh hưởng.
Do đó, trong mùa mưa, việc tạo điều kiện cho nước thoát nhanh sau mưa, giữ mặt đất thông thoáng và hạn chế để vùng cổ rễ bị ẩm liên tục là những việc rất quan trọng.
Đặc biệt, không nên xem phân chuồng là giải pháp để xử lý tất cả các vấn đề của đất. Khi đất đang bí, úng hoặc rễ đang yếu, ưu tiên trước hết vẫn là đưa môi trường vùng rễ về trạng thái phù hợp.
ĐẤT KHỎE, RỄ KHỎE THÌ CÂY MỚI PHÁT TRIỂN ỔN ĐỊNH
Phân chuồng là nguồn hữu cơ có giá trị, nhưng giá trị đó chỉ phát huy khi được xử lý và sử dụng đúng cách. Với sầu riêng, phân phải hoai, vị trí bón phải hợp lý và thời điểm bón phải phù hợp với độ ẩm của đất.
Đặc biệt trong mùa mưa, khi đất đã có sẵn độ ẩm cao, việc đưa thêm phân chưa hoai xuống sát vùng cổ rễ có thể khiến môi trường quanh rễ trở nên bí và khó kiểm soát hơn. Khi đó, điều cây cần chưa chắc là thêm phân, mà là một vùng rễ thông thoáng, thoát nước tốt và đủ điều kiện để rễ tiếp tục hoạt động.
Một bộ rễ khỏe không được tạo nên từ một lần bón thật nhiều phân. Nó được xây dựng từ nhiều lần chăm sóc đúng, trong đó mỗi lần đưa vật tư xuống đất đều phải phù hợp với tình trạng thật của cây và vùng rễ.
